Celem planowanej przez nas wystawy z udziałem międzynarodowych artystów jest

ponowne wprowadzenie tematu miasta idealnego do świadomości publicznej. Wystawa

odbędzie się latem 2006 w Zamościu i jesienią 2006 w Poczdamie. Zamiarem

naszym jest skonfrontowanie zaproszonych artystów z dwoma założeniami

idealnych miast – względnie z tym, co z nich pozostało do dziś.

Miejscem pierwszej prezentacji będzie Zamość, mało znane na arenie

międzynarodowej miasto idealne, o niemal w pełni zachowanym kształcie i strukturze.

Zamość został założony przez kanclerza wielkiego koronnego Jana

Zamoyskiego między rokiem 1580 a 1605 według planów włoskiego

architekta Bernardo Morando. Miasto położone było na jednym z

ważnych szlaków handlowych łączących Europę Południową

i Wschodnią, a jego mieszkańcy przybyli z różnych części kontynentu,

o czym świadczą m.in. zachowane do dziś okazałe kamienice ormiańskie

na Rynku Wielkim. W kolejnych stuleciach miasto rozrosło się tylko w

niewielkim stopniu, natomiast oszczędzone zostały mu poważniejsze zniszczenia.

Dzisiejszy Zamość położony jest w oddaleniu od większych polskich

ośrodków miejskich, w pobliżu granicy ukraińskiej, w województwie lubelskim.

Poczdam natomiast nie został założony jako miasto idealne, lecz ze słowiańskiej

osady urósł do rangi rezydencji książąt brandenburskich. Dopiero na przełomie

XVII i XVIII w. miasto zostało rozszerzone o prostokątną siatkę ulic, która do dzisiaj

wyznacza plan miasta. Autorem projektu rozszerzenia miasta był Johann Gregor

Memhardt, dla niego z kolei inspiracją stały się idee Nicolausa Goldmanna, matematyka

i projektanta idealnych miast. Wskutek całkowitego zniszczenia starego miasta,

barokowe założenia miejskie znalazły się w centrum dzisiejszego Poczdamu. Podobnie jak w

przypadku Zamościa, za rozszerzeniem i przekształceniem Poczdamu stała silna

osobowość władcy, w osobie księcia elektora Fryderyka Wilhelma;

charakter obu miast wyznacza polityczna funkcja reprezentacji.

Obu miastom przypadła również wyjątkowa rola w czasach narodowego socjalizmu

i okupacji ziem polskich. Na tle historycznych wydarzeń koncepcja miasta idealnego

ukazuje się w szczególnie demaskującym świetle: 21 marca 1933 w Kościele Garnizonowym

w Poczdamie miała miejsce uroczystość państwowa, która przeszła do historii jako

„Dzień Poczdamu”, zainscenizowana przez nowy jeszcze wówczas reżim jako symboliczne

połączenie spuścizny państwa pruskiego z ideologią narodowego socjalizmu.

Zamość natomiast stał się w ramach „Generalplan Ost” swego rodzaju laboratorium

SS. Okoliczne ziemie miały być pierwszym regionem tzw. wielkiego osadnictwa niemieckiego.

W listopadzie 1942 r. rozpoczęto planowe osiedlanie niemieckich rodzin na tych

terenach. Zamość przemianowany został na „Himmlerstadt”. W tym samym czasie

35 tysięcy dzieci w regionie odebranych zostało rodzicom: część z nich zamordowano,

a część wywieziono do ośrodków germanizacyjnych. Dzisiaj o tych wydarzeniach

przypomina „Rotunda”, dawna prochownia, w której Gestapo i SS dokonywały

zbiorowych egzekucji.

Oba miasta znajdują się obecnie na Liście Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.